ژنتيك كه براى ساليان طولانى به عنوان شاخه اى معمولى از درخت تنومند دانش زيست شناسى به حساب مى آمد، بيش از سه دهه است كه در صدر اخبار علمى و پژوهشى قرار گرفته است، و انقلاب ژنتيك به تمام شئونات زندگى آدمى راه يافته است و نتايج آن از آزمايشگاه ها به منازل وارد شده است. و به عنوان مثالى شاخص، دانش و فن مهندسى ژنتيك و بيوتكنولوژى مولكولى و توانايى پژوهشگران در دستكارى مولكول به طرزى حيرت آور دستاوردهايى را در ميدان هاى پزشكى، صنايع دارويى و غذايى، كشاورزى و مانند آن ارائه كرده است و همه روزه صدها گزارش از آخرين تجربيات و يافته ها، روانه رسانه هاى جمعى و عمومى، جرايد و روزنامه ها نيز مى شود. هزاران پژوهشگر برجسته در اين قلمرو از علم و فن هر روز و گاهى در چند نوبت، با طرح اين پرسش كه هم اينك چه خبر؟ به جست وجوى يافتن پاسخ براى سلول هايى تلاش مى كنند، كه از ارزش هاى ملى و جهانى برخوردار است. دور ماندن از بستر چنين شرايطى، وكنار كشيدن يا كنار ماندن از اين قافله شتابان علمى موجب مى شود كه گردونه كشفيات كه با سرعتى شگفت آور اسرار نهفته در طبيعت و دنياى زيست شناسى را عريان مى كند، فرد را با اين مسائل بيگانه كند. كشفيات علمى در اين ميدان به طور بى سابقه اى در جريان است و فهم انسان را از مكانيسم هاى مولكولى پديده توارث بسيار قوت بخشيده است. براى مدت ها، تصور ما از ژن يعنى واحدهاى فعال وراثتى، تصورى موهوم و خيالى بود و كسى را ياراى تشخيص ماهيت واقعى آن نبود. اينك بيش از هر زمانى بازار دنياى DNA به طرز باشكوهى رونق گرفته است و امكان تفكيك و شناسايى ساختار دقيق شيميايى ژن هاى موجودات و تعيين هويت مولكولى آنها فراهم آمده است. نيز تفاوت هاى ساختار و عملكرد بسيارى از ژن ها معلوم شده است و رمز و راز مكانيسم هاى مولكولى جهش زايى و پيامدهاى آن از هميشه عريان تر شده است. ژن ها، در خلاء كار نمى كنند بلكه (در سطوح بسيارى) با محيط در جهت ايجاد فنوتيپ مربوط فعاليت مى كنند. در هر حال، واقعيت هاى جديد كه ذره ذره اما به طور مستمر آشكار مى شود، اغلب ديدگاه ها و بصيرت هاى ژرف ترى را در مورد طبيعت، عملكرد موجود زنده و به ويژه زيست شناسى مولكولى انسان ارائه مى كند.

دانش ژنتيك با نشان دادن اين موضوع كه اكثريت بسيار بالايى از موجودات روى زمين براساس ذخيره اطلاعاتى مشابه- به مركزيت مولكول DNA - كار مى كنند، انقلابى را در زيست شناسى ايجاد كرده است.فرآيندهاى ذخيره اطلاعات، همانند سازى، نسخه بردارى و ترجمه به لحاظ پايه اى در تمام موجودات شباهت دارند. اين شباهت، ژنتيك مولكولى را به مثابه نيروى قدرتمند و وحدت بخشى در زيست شناسى در آورده است.

براى تأكيد بر عظمت تحولات حاصله در دانش زيست شناسى، به طور اعم و ژنتيك مولكولى و كاربرد هاى آن به طور اخص، اشاره به برخى از ديدگاه هاى مهم پروفسور جيمز واتسون (از استادان نگارنده) خالى از فايده نيست. مى دانيم كه واتسون همراه با مرحوم فرانسيس كريك الگوى مارپيچ دو رشته اى DNA را در سال ۱۹۵۳ كشف كرد. اين كشف عظيم برندگان جايزه نوبل، در واقع انقلابى بزرگ در علوم زيستى بود. واتسون در مقاله اى مى نويسد: «هنگامى كه كريك و من الگوى مارپيچ دو رشته اى مولكول DNA را كشف كرديم، مجموع پژوهشگرانى كه در سراسر جهان روى اين مولكول كار مى كردند از چند صد نفر تجاوز نمى كرد.» در حالى اينك اين تعداد، متجاوز از چند صد هزار نفر است. واتسون مى افزايد: «تا ظهور مهندسى ژنتيك در نيمه نخست دهه ،۱۹۷۰ هرگز شواهدى كه نشانگر اهميت كار و توسعه پژوهش روى مولكول زرين (DNA ) باشد، وجود نداشت. اما تولد اين دانش و فن، همه چيز را عوض كرد، امروز پژوهش در قلمروهايى از حيات دنبال مى شود كه هيچكس پيش از آن در آن گام ننهاده است.» به كمك اين روش ها، و با جدى شدن پزشكى مولكولى نبرد عليه بيمارى هاى خطرناك ژنتيكى، سرطان و ايدز قوت گرفت و احتمال كاربرد دستكارى هاى ژنتيكى براى مقاصد پزشكى، صنعتى و كشاورزى به طور جدى مطرح شد. يورش به سوى طلاى بالقوه _ DNA - آغاز شد و در سال ۱۹۸۱ نخستين ژن سرطان زاى انسانى كلون شد. البته در سال ،۱۹۷۳ اولين ژن و چهارسال بعد نخستين ژن انسانى كلون شده بود. پيشرفت هاى بعدى به طرزى حيرت آور و با رشدى تصاعدى ادامه يافت و اينك نقش طلايى مولكول DNA بيش از هميشه چنان آشكار شده است كه چشم اندازى براى آن متصور نيست.

با تولد مهندسى ژنتيك براى نخستين بار انسان توانست نوتركيبى هايى را رقم بزند كه در پيشينه تاريخ، كمترين سابقه را نداشت و انجام آن حتى در تصور هوشمند ترين دانشمندان نمى گنجيد. اينك ژنتيك در حوزه هاى مختلف اجتماعى مانند سياست، اقتصاد و فرهنگ نيز تأثير گذار است و استفاده درست از آن، در رونق اقتصادى، اشتغال مولد و خوداتكايى، نقش برجسته اى دارد. واتسون همچنين تاكيد مى كند: «در جهان امروز، هيچكدام از ما به عنوان دانشمندانى كه روى DNA كار مى كنيم، هرگز نمى توانيم در همه حوزه ها و حتى تعدادى از قلمروهاى آن آگاهى هاى روز را كسب كنيم، حجم مقاله هاى پژوهشى در مجلات بى شمار علمى جهان كه به طور فزاينده افزايش مى يابد به هيچ كس چنين امكانى را نمى دهد و اگر مى خواهيم در اين ميدان زنده بمانيم، حداكثر كارى كه مى توانيم بكنيم آن است كه با مطالعه و پژوهش مستمر و پويا- در زمينه بسيار باريك تخصصى خود - تلاش كنيم تا از جاده كشفيات و دستاوردهاى پژوهشى خارج نشويم. كوچكترين غفلت و بى توجهى ما را از ادامه راه محروم مى كند و هرگز نمى توان حتى با تكيه بر يافته هاى چند سال پيش دانشمندان، به آموزش و پژوهش به روز، و هدفدار پرداخت.» سرعت تحولات و دگرگونى ها بيش از حد تصور است و اگر به طور مستمر تلاش نكنيم، با زبان ژنتيك بيگانه خواهيم شد. چه، كسانى در اين مسابقه برنده مى شوند كه با نگرشى سيستمى آخرين يافته ها را دريافته و مورد استفاده بهينه قرار دهند. واتسون مى افزايد: «امروزه بيش از هر زمانى، پژوهش به فعاليت هاى جمعى، هماهنگ و منسجم پژوهشگران كاردان و روزآمد محتاج است. و اين تلاش هاى هدفدار گروهى است كه امكان مى دهد راه را به سلامتى طى كنيم. اگر ما از فرصت و موقعيت كنونى درست استفاده نكنيم و دانشى را كه مى توانيم امروز بنيان ننهيم، ديگر ملت ها اين خلاء را پر خواهند كرد.» به قول جان دان از عرفاى سده ۱۷«هيچكس جزيره نيست كه در خود تمام شده باشد، هر كس پاره اى از قاره اى است كه به سرزمين هاى ديگر پيوسته است.» واتسون در پايان مقاله خود تأكيد مى كند: «ما به عنوان دانشمندان اگر براى حفظ ملاك هاى خود به درستى و شايستگى مبارزه نكنيم، به احترامى كه همه بدان نياز داريم، دست نخواهيم يافت.»

نويسنده : دكتر محمد رضا نوري دلوئي  

منبع : آينده نگر