آن يكى را كف به خرطوم اوفتاد‎/گفت همچون ناودان است اين نهاد‎/ آن يكى را دست بر گوشش رسيد‎/ آن بر او چون باد بيزن شد پديد ‎/ آن يكى را كف چو بر پايش بسود‎/ گفت شكل پيل ديدم چون عمود ‎/ آن يكى بر پشت او بنهاد دست ‎/ گفت خود اين پيل چون تختى بُدست ‎/ از نظرگه گفتشان شد مختلف ‎/ آن يكى دالش لقب داد اين الف ‎/ منظور از نظرگه ديدگاه اوست.
در كف ‎/ اگر شمعى بُدى ‎/ اختلاف از گفتشان بيرون شدى
قصه دوم كه اشاره كردم همان داستان موسى و شبان است كه شبانى كه به زبان ِ خود با خدا راز و نياز مى كرد:
اى فداى تو همه بزهاى من ‎/ اى به يادت هى هى و هى هاى ِ من ‎/تو كجايى تا شوم من چاكرت ‎/ چارقت دوزم زنم شانه سرت
موسى برآشفت كه اى نادان با خدا اينگونه سخن مى گويند؟ و تكفيرش كرد:
گفت موسى هاى خيره سر شدى‎/خود مسلمان ناشده كافر شدى ‎/وحى آمد سوى موسى از خدا‎/ بنده ما را ز ما كردى جدا‎/ تو براى وصل كردن آمدى ‎/ يا خود از بهر بريدن آمدى ‎/ هر كسى را سيرتى بنهاده ام ‎/ هركسى را اصطلاحى داده ام ‎/ در حق او مدح و در حق تو ذم ‎/ در حق او شهد و در حق تو سم ‎/ ما برى از پاك و ناپاكى همه ‎/ از گران جانى و چالاكى همه ‎/ ما زبان را ننگريم و قال را ‎/ ما درون را بنگريم و حال را ‎/ موسيا آداب دانان ديگرند ‎/ سوخته جان و روانان ديگرند ‎/ ملت ِ عشق از همه دين ها جداست ‎/ عاشقان را مذهب و ملت خداست
آنچه كه براى انسان امروزى مطرح است مى بينيم كه براى مولانا هم مطرح بوده است ، انسان امروزى وقتى اين شهرهاى بى در و پيكر و پر ازدحام و پرغوغا و پرتنش و پردود و دم و آلودگى ها و بيمارى ها را مى بيند، بى اختيار مى خواهد چون مولانا فرياد بياورد كه :
اندر اين شهر قحط خورشيد است ‎/ سايه شهريار بايستى ‎/ شهر سرگين پُرست پر گشته است ‎/مشك نافه تتار بايستى
وقتى گروه گروه آدميان را مى بيند كه در چرخه پرتب و تاب شتابان و بى امان زندگى در كمين يكديگر ايستاده اند و روز و شب براى همديگر پاپوش مى دوزند، پوستين هم مى برند و پوست ِ هم مى درند دلش مى گيرد و فغان مى كند:
زين همرهان ِ سست عناصر دلم گرفت ‎/ شير خدا و رستم دستانم آرزوست ‎/ دى شيخ با چراغ همى گشت گرد شهر‎/ كز ديو و دد ملولم و انسانم آرزوست ‎/ گفتند يافت مى نشود جسته ايم ما‎/ گفت آنچه يافت مى نشود آنم آرزوست
مقصودم آن نيست كه شما به جاى اعلاميه حقوق بشر برويد و مثنوى بخوانيد و يا برعكس اصلاً اين بحث از مقوله امر و نهى و اين بكن و آن نكن، اِفعل لاتفعل خارج است ، نسخه پيچى نيست تحليل و تعليل است، مى خواهد دريابد كه چگونه و چرا مولانا براى ما در اين روزگار كشش و جاذبه دارد، چرا و از كجا مردم زمان ِ ما با مولانا همدردى و همدلى احساس مى كنند. اين مغناطيس القلوب چيست كه دل ها را مى ربايد. اين مرد كه در گوشه اى از جهان ۷۵۰ سال پيش مى زيسته در كلام و پيام او چه جوشش و درخششى، چه سرى هست كه جان عارف و عامى را مى شوراند. يادآورى اين نكته ها كمترين فايده اش آن است كه اگر كسى اعلاميه حقوق بشر را مى خواند به سوابق ۲۵۰۰ ساله آن بينديشد و به ريشه هاى دينى و عرفانى ِ آن توجه كند و بداند كه اين آرمان هاى ارجمند كه امروز در قالب ِ الفاظ و عبارت هاى تازه عرضه مى شود همان گمگشته هاى كهن قرون و اعصار است و آنكه مثنوى را مى خواند با ديدى تازه در آن بنگرد، هر كس كه با ديدى تازه و از سر تأمل در مولانا نگاه كند نكته هاى فراوان در او كشف مى كند، مولانا در ساحَت ِ آفرينش فكرى و هنرى از سرآمدان ِ و برجستگان ِ عالم است و خصيصه اصلى شاهكارهاى تفكر و هنر آن است كه از چنبره زمان و مكان برمى كشند. در هر دور و زمان مى توانند با مردم آن دور و زمان همزبان گردند. قابل بازخوانى و بازشناسى هستند مولانا را كه شهسوار عرصه خلاقيت است بايد از نو خواند و از نو شناخت .
 

نویسنده : محمدعلى موحد 

برگرفته از : شرق ، 25 آذر 83

منبع : شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی