میزان مهاجرت دانشجویان

بیان آمارهای حیرت انگیز خروج دانشجویان و به ویژه استعدادهای درخشان از کشور، و تکذیب آن از سوی مقام های مسئول در داخل ، چنان به عادت تبدیل شده که فهم صحت و سقم ادعای هر کدام با ابهاماتی روبرو است.

خروج سالیانه ١۵٠ تا ١٨٠هزار فارغ التحصیل ازایران، سبب شده که صندوق بین المللی پول ، کشور ما را از نظر فرار مغزها ،درمیان تمامی کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته، دارای رتبه نخست بداند.

"هیچکدام از همکلاسی های دوران دبیرستان و دانشگاهم در ایران نبودند."

 براساس گزارش بی بی سی ، دکتر یزدانی - استاد دانشگاه بهشتی تهران- در جمع مدیران سازمان مدیریت و برنامه ریزی گفته است ٨٠ درصد المپیادی ها در خارج از کشور تحصیل می کنند.

وی می افزاید:" صد در صد دانشجویان شرکت کننده در المپیاد سال ١٩٩٨ از ایران خارج شده اند و تمامی گروه ما به جزیک نفرهمه دراینجا(آمریکا) هستند.

حافظی معتقد است موضوع به المپیادی ها محدود نمی شود و ٨٠ تا ٩٠ درصد دانشجویان دانشکده فیزیک دانشگاه شریف حتما برای تحصیل در دانشگاههای خارجی اقدام می کنند، ولی وی اطلاع دقیقی در مورد میزان توفیق آنها دراخذ پذیرش ندارد.

علی نیری نیز از زاویه ای دیگربه این موضوع نگاه می کند. او ضمن تاکید برصحت آمارهای اعلام شده ازخروج دانشجویان دانشگاه شریف ، می گوید آمار بازگشت دانشجویان مهمتر است. چرا که ازهر١٠دانشجوی ایرانی دانشگاههای خارج از کشور تنها ٣ نفر به ایران باز می گردند، در حالی که این رقم برای دانشجویان ژاپنی به ٩ نفر می رسد.

وی می افزاید:" از دوستان نزدیکم تنها یک نفر درایران مانده و از دانشجویان و اساتید ایرانی که اینجا (در آمریکا) با آنها در ارتباط بوده ام ، هنوز کسی (به ایران) برنگشته است.

سالومه سیاوشی نیز با تاکید برصحت آمارها ی حیرت انگیز می گوید:" حلقه همکلاسی هایم اینجا تکمیل شده و روند خروج نیز سریعتر شده است. چرا که اگر تا یکی دو سال پیش فقط دانشجویان شریف به اینجا ( آمریکا) می آمدند ، اینک با ورود دانشجویان دیگر دانشگاهها - حتی دانشگاه آزاد – هم روبرو هستیم.

چرا نخبگان بر نمی گردند؟

به گفته رحمانداد در حالی که ٧٠ تا ٨٠ درصد دانشجویان درموقع خروج ، از بازگشت سخن می گویند ، هیچکدام به ایران برنمی گردند. به گفته او همانطورکه " خروج" فرهنگ دانشگاه شریف شده، " ماندن" هم فرهنگ آمریکا است.

"دانشجویان غیر ایرانی بیشتربه کشورهای خود برمی گردند، ولی ایرانی ها حاضر به بازگشت نیستند."

وی همچنین می گوید:" ولی این تمام ماجرا نیست. دانشجویان غیر ایرانی بیشتربه کشورهای خود برمی گردند، ولی ایرانیها حاضر به بازگشت نیستند. چرا که وضعیت ایران را با اینجا می سنجند و بنابراین درانتخاب مسیر آینده شان جایی برای ایران باقی نمی ماند."

به گفته رحمانداد نخبگان علاقمندند در محیطی زندگی کنند که بتوانند تاثیرگذار باشند و بیشتر خدمت کنند که هیچیک از اینها در ايران محقق نمی شود.

تجربه بازگشت به ایران برای آرمانگرایان -حتی آنهایی که انگیزه ای بسیار قوی برای این کارداشته اند- تنها " افسردگی" بوده است . به همین جهت بسیاری از ایشان پس از یکی دو سال مجدداً و برای همیشه به آمریکا باز می گردند.

بسیاری معتقدند مساله فرار مغزها و مهاجرت نخبگان را نباید سیاسی تلقی کرد، چرا که نخبگان برای شکوفایی استعدادهایشان مهاجرت می کنند و این پدیده در همه جای دنیا وجود دارد. ولی دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا باور دیگری دارند. محمد حافظی می گوید:" حتی با علم به اینکه سطح زندگی در ایران به هیچوجه با اینجا قابل مقایسه نیست ، همواره دوست داشتم به ایران بازگردم ،اما انتخاب احمدی نژاد به عنوان رئیس جمهور ایران تمام آرزوهایم را بر باد داد."

وی می افزاید:" برای بازگشت کلی برنامه ریزی کرده بودم ولی با شرایط ناامنی که دولت جدید به وجود آورده، دیگر نمی توانم به آن فکر کنم. به گفته حافظی، با کاستی ها می توان زندگی و برای جبران آنها تلاش کرد ، ولی با احساس ناامنی نمی توان کنار آمد.

علی نیری نیز معتقد است هم مسائل سیاسی و هم غیر سیاسی در ماندن نخبگان در خارج از کشور دخیل است . نخبگان حاضر به زندگی در انزوا نیستند، چرا که انزوای مطلق ، مرگ دانشمندان است. او می گوید:" زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی - با آوردن دانشمندان جهان به ایران و برگزاری سمینارها و نشست های متعدد- رفته رفته فضا برای بازگشت دانشمندان فراهم می شد. همین موضوع می توانست تضارب آراء و دیدگاهها را به مجامع علمی ایران بیاورد، ولی در حال حاضر هیچ دانشمندی حاضر به سفر به ایران نیست. همانطور که چندی پیش به علت اظهارات ضد اسرائیلی دکتر احمدی نژاد، سفرآقای فرانک ویل چک- برنده جایزه نوبل فیزیک ٢٠٠٤- به ایران لغو شد.

نیری می افزاید:" نبود آزادیهای سیاسی و اجتماعی ، به نخبگان اجازه بازگشت نمی دهد. به طوری که حتی مذهبی ترین دانشجویان نیز، دیگرحاضر نیستند به ایران برگردند." این استاد دانشگاه هاروارد می گوید:" دیگر نمی توانم به خود سانسوری تن دهم و می خواهم از حق آزادی بیان برخوردار باشم، لذا ناگزیرم که برنگردم."

سالومه سیاوشی نیز می گوید اگردر آینده فشارهای سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی در ایران برداشته شود ، لحظه ای برای بازگشت درنگ نمی کنم. وی می افزاید: سیستم کار در کشور آمریکا را عادلانه نمی دانم و دوست ندارم در این محیط کار کنم، اگر شرایط داخل سامان یابد حتما بر می گردم.

جاده یکطرفه مهاجرت را چگونه دوطرفه کنیم؟

راه بازگشت نخبگان چیست؟ دانشجویان هر کدام برای این پرسش پاسخی دارند . رحمانداد می گوید :" نخبگانی که اینجا (آمریکا) هستند، یک شبه باز نمی گردند .این کار، نیازمند روندی است که طی آن، باید امکانات مادی و امکان تاثیرگذاری آنها بر تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، صنعتی و فرهنگی کشور مهیا شود."

به گفته رحمانداد نخبگان چینی هم تا چند سال پیش برنمی گشتند، در حالی که اینک طرزفکرشان عوض شده است. چرا که کشورشان، جذابیت لازم را برای آنها ایجاد کرده است. باید آزادیهای سیاسی و اجتماعی از نخبگان دریغ نشود، تا آنها احساس نکنند جامعه شان استبداد زده است ، اتفاقی که در دوران خاتمی کلید خورد اما خیلی زود متوقف شد.

وی پیشنهاد می کند حاکمیت بجای تلاش برای بازگرداندن نخبگان ، بهره مندی از آنها را- درهرجای دنیا که هستند- در دستور کار قرار دهد.

او با اشاره به نخبگان اسرائیل - که هر کجا باشند کمک به کشورشان را در برنامه دارند- می گوید: آسیای جنوب شرقی ، مکزیک و مراکش نیز همین روند را طی می کنند. بنابراین باید سیاست هایی اتخاذ شود تا از توانمندی های ایرانیان خارج از کشوراستفاده شود.