موسيقى مذهبى ايران، همانند ساير پديده هاى فرهنگى بومى، علاوه بر قدمت و پيشينه آن و ضمن ارتباط عميق و گسترده با ساير مظاهر فرهنگى، از تنوع ، پويايى و مبانى زيبايى شناسى فرهنگ سنتى بهره مند است.
نمونه هاى مختلف اين موسيقى نظير آواهاى تعزيه، مصيبت، مرثيه ، دعا و مناجات و نوحه به لحاظ فرهنگى و موسيقايى، از جمله موارد با اهميت در شناخت فرهنگ شنيدارى مردم اين سرزمين اند.

تا چند دهه پيش مجريان اين نوع موسيقى در مقياسى وسيع (سراسر ايران) دو دسته بوده اند. دسته اول كه در نقاط شهرى و مثلاً پايتخت به اجراى انواع آوازهاى مذهبى مى پرداختند، از اساتيد و بزرگان آواز محسوب مى شدند كه با تسلط و آگاهى كامل نسبت به روايت آواز موسيقى ايرانى ، با توجه به متن مذهبى مورد نظر، الحان مناسب آن را مى خواندند. اگر در تعزيه و آوازهاى مذهبى مرثيه اى ، پيچيده ترين و درعين حال زيباترين مقام ها و حالات موسيقى ايرانى اجرا مى شد، در نوحه ها، شاهد اجراى ادوار ريتميك كهن و نغمه مرتبط با آن بوده ايم. نوحه ها در پيوند با آواز و همسرايى دسته جمعى و ضربى خوانى متناسب با متن اشعار و موضوع مورد نظر، بخش قابل توجهى از پيشينه موسيقى ادوار گذشته ايران را روايت مى كرده اند. دسته دوم مجريان آوازهاى مذهبى در نواحى و مناطق مختلف ايران اند. در ميان اين گروه، گرچه افرادى و مناطقى يافت مى شود كه با رويكرد دسته اول به موضوع مى پرداخته اند - شوشتر و دزفول مثالهاى خوبى براى طرح موضوع است - اما بسيارى از خوانندگان نغمه هاى مذهبى مناطق به مفهوم وسيع كلمه با كليات و ساختار آواز موسيقى ايرانى آشنايى چندانى نداشتند. با اين حال گروه اخير از سويى در پيوند و ارتباط عميق با موضوع مورد بحث و از سوى ديگر با شناخت گسترده و عميق فرهنگ موسيقى بومى منطقه خود، نوع ديگرى از نغمه هاى مذهبى و نوحه ها را اجرا مى كرده اند. امروزه كه در محيط هاى شهرى كلان، شاهد فراموشى بخش اول هستيم، با رجوع به آواهاى مذهبى مناطق ايران، با حجم گسترده و عظيمى از الحان مذهبى روبرو ايم. نوحه ها به عنوان شاخص ترين آواى مذهبى كه داراى ريتم مشخص هستند، با پيچيدگى ملودى و ريتم و ارتباط درون فرهنگى و ساختارى خود به لحاظ زيبايى شناسى نيز بسيار واجد اهميت اند.
اما امروزه، به دلايل متعدد فرهنگ شنيدارى مردم ايران، علاوه بر مخدوش شدن، رو به كثرت عامه پسندى گذارده است. اين پديده نا بهنجار رو به گسترش، شامل آواهاى مذهبى و به خصوص نوحه ها شده است. در پايتخت ايران از سالها قبل يك جريان جديد راه اندازى شد كه با اهداف خاص، اجراى نوحه ها را ساماندهى كرد. اين جريان با شعار جذب جوانان، ارتباط گسترده در لايه هاى اجتماع، امروزى كردن نوحه ها و مسائلى از اين دست، رويه اى را اتخاذ كرد كه مى توان به «ناهنجارى صوتى فرهنگ نوحه» ها تعبيرش كرد. اين رويكرد را درساير حوزه ها، تجربه كرده ايم. سينما و موسيقى پاپ دو عنصر پرمخاطب اين رويه اند.
از ساليان قبل برخى سياست گذاران و مجريان فرهنگى حوزه سينما و موسيقى با اين فكر خام كه ما مى توانيم با الگوسازى از سينماى هاليوود و موسيقى پاپ خارج از كشور محصولاتى داخلى توليد كنيم كه مخاطب داخلى جذب آنها شوند، به اين مسأله دامن زدند.
به ناگاه ساخت فيلمها و موسيقى هايى آغاز شد كه كپى ناقصى از آثار مورد اقتباس بود. در حوزه موسيقى كپى بردارى از آثار موسيقى لس آنجلسى به جايى كشيده شد كه تقليد و صدا يك حركت فرهنگى محسوب شده و هر خواننده اى بهتر تقليد صدا مى كرد، موفق تر بود. مردم و به خصوص جوانان نيز با هر ايده و فكرى البته اوايل از اين حركت استقبال فراوان كردند، اما تب آن هم فروكش كرد. بله ما براى جذب مخاطب، سرنا را از سرگشاد نواختيم! به جاى توليد فكر، گسترش فرهنگ، دادن آگاهى از پيشينه فرهنگى و آشنايى نسل جوان با حجم عظيم و متنوع فرهنگ صوتى مردمان ايران، او را وادار به دوباره شنيدن صداهاى بى هويت اما آشنا كرديم.
حال به موضوع مورد بحث مى رسيم. رويكرد اتخاذ شده كه قلب فرهنگ شنيدارى و عميق مردم اين سرزمين را نشانه رفته و  وجوه عظيم فرهنگى اين مردمان را ناديده انگاشته بود، اين بار به سراغ آيين اعتقادى مردم و مراسم سوگوارى آمده بود. نوحه ها كه جايگاه ويژه اى در مراسم سوگ به خصوص در ايام محرم و صفر دارند، با ديدگاه پيش گفته مورد هجوم و تاخت و تاز انواع بى هويتى از صداها و آواهاى عامه پسند قرار گرفتند. در چند سال اخير- و به عنوان نمونه همين عاشوراى چند روز پيش - كار اين گروه به آنجا كشيده شده كه با استفاده از انواع ترانه هاى كوچه بازارى و حتى تركى استانبولى و با گذاردن شعرى مذهبى روى ملودى اخذ شده از سطحى ترين انواع موسيقى عامه پسند به جمع رو به گسترش اين طيف دامن زدند.
نكته تأسف بار، حمايت چندجانبه رسانه ها به خصوص راديو و تلويزيون و بسيارى از مراكز مهم مذهبى از اين افراد است. پخش مكرر و مجدد صدا و توليد انبوه و بى شمار CD هاى صوتى و تصويرى اين جريان سبب شده تا نه تنها فرهنگ عميق، كهن و اصيل نواهاى مذهبى در مراكز مهم شهرنشينى و پايتخت مورد هجوم واقع شود، بلكه اين جريان يكسويه كه تنها در يك جهت گوش و قلب مردم را نشانه رفته، به ساير مناطق ايران نيز نفوذ كند تا آنجا كه در يك سال گذشته، شاهد جريان رو به گسترش فرهنگ صوتى نازل و سطحى عامه پسند در نوحه هاى مذهبى به خصوص در ميان جوانان سراسر نواحى ايران بوده ايم.
اى كاش مى شد با گذشته يا آينده اين فرهنگ درباره آنچه به عنوان موسيقى مذهبى امروز وجود دارد طرح پرسش كنيم!

نویسنده : محمد جواد بشارتی

منبع : سایت هنر و موسیقی