طی چند سال اخیر محققان پژوهشكده رویان جهاددانشگاهی دوره بسیار فعالی را پشت‌سر گذاشته‌اند. این محققان كه پیش از این دستاوردهای قابل توجهی در زمینه سلول‌های بنیادی و نیز شبیه‌سازی حیوانات به دست آورده بودند، امسال با دستیابی به فناوری تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی(ISP) از سلول‌های پوست، ایران را در رده ۵ كشور صاحب این فناوری در جهان قرار دادند.
دستیابی به این فناوری از آن روی اهمیت دارد كه دانشمندان، در كشورهای صاحب فناوری تولید سلول‌های بنیادی، در حال بررسی امكان تولید سلول‌های پرتوان القایی از بیماران صعب‌العلاج و دچار نقص ژنتیكی هستند تا از این سلول‌ها برای درمان استفاده كنند؛ چراكه مشكل دفع پیوند، متعاقب استفاده از سلول‌های بنیادی جنینی یا مشتقات آنها به دلیل غیرخودی بودن سلول‌ها، همواره مانع بزرگی در مسیر كاربردی كردن آنها در مطالعات انسانی محسوب می‌شده است.
خبر موفقیت پژوهشگران رویان در زمینه تولید سلول‌های بنیادی از سلول‌های پوست یكی از مهم‌ترین خبرها در حوزه‌های علمی و فناوری كشور در سال‌جاری خواهد بود. با تلاش محققان جهاددانشگاهی تنها در مدت ۹ ماه پس از ارائه مقالات تولید سلول‌های پرتوان القایی (ISP) در مجلات معتبر دنیا، جمهوری اسلامی ایران بعد از كشورهای آمریكا، ژاپن، آلمان و چین به فناوری نوین تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (ISP) از سلول‌های پوست دست یافتند. كما این‌كه محققان پژوهشكده رویان جهاددانشگاهی با توجه به اهمیت بیماری‌های عصبی، خونی، دیابتی و كبد و همچنین توان تولید این سلول‌ها از سلول‌های بنیادی جنینی، در حال اجرای طرح‌هایی هستند كه در آنها بتوانند برای گروهی از بیماران مزبور، سلول‌های بنیادی پرتوان القایی ایجاد كنند تا در آینده با كاربردی شدن این سلول‌ها، برای درمان این بیماران اقدام كنند.
● مشكل دفع پیوند
سلول‌های بنیادی جنینی، سلول‌هایی با توان تقسیم نامحدود هستند كه قادرند همه انواع سلول‌های بدن فرد را بسازند. به طور معمول این سلول‌ها از مرحله جنینی و پیش از لانه‌گزینی جنینی در رحم تولید می‌شوند. امكان تولید سلول‌های بنیادی جنینی در آزمایشگاه، آنها را به گزینه‌ای مناسب در ترمیم بافت‌های آسیب دیده انسانی تبدیل كرده است. پژوهشكده رویان نیز همگام با كشورهای پیشرفته، در سال ۱۳۸۲ به این مهم دست یافت و امروزه سلول‌های بنیادی جنینی انسانی در پژوهشكده تولید می‌شوند كه ابزار اولیه بسیاری از تحقیقات بخصوص در زمینه تمایز سلول‌های بنیادی است.
اما مشكل دفع پیوند، سلول‌های بنیادی جنینی كه به دلیل غیرخودی بودن این سلول‌ها اتفاق می‌افتد، مانعی در مسیر كاربردی كردن این فناوری در درمان انسانی است. تمایز سلول‌های بنیادی جنینی، به سلول‌های عصبی، كبدی، مولد انسولین، استخوانی، خونی و سایر سلول‌ها امیدبخش آینده‌ای درخشان در استفاده از این سلول‌هاست كه با رفع مشكل دفع پیوند می‌توانیم در آینده بسیار نزدیك شاهد آن باشیم.
● تحقق یك آرزو
آرزوی ایجاد سلول‌های بنیادی جنینی با منشأ خودی، اولین بار با كشف چهار ژن دخیل در القای پرتوانی در سال ۱۳۸۵، توسط یك گروه ژاپنی از دانشگاه كیوتو تا حدود زیادی به عمل نزدیك شد تا این‌كه سرانجام در تابستان ۱۳۸۶، محققان ژاپنی و دو گروه از محققان آمریكایی دانشگاه هاروارد و انستیتو فناوری ماساچوست (MIT) موفق شدند سلول‌های پوستی موش و به دنبال آن سلول‌های پوستی انسان را با وارد كردن چهار ژن فوق، به سلول‌های بنیادی جنینی تبدیل كنند و سپس انواع سلول‌های پرتوان القا شده را به دست آورند. به این فرآیند تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی گفته می‌شود كه نوعی بازبرنامه‌ریزی سلول است كه بدون تخریب جنینی كه خود موضوعی بحث‌انگیز در تولید سلول‌های بنیادی جنینی است، صورت می‌گیرد.
دكتر رضا سامانی، عضو هیات علمی پژوهشكده رویان در توضیح مراحل تولید سلول‌های پر توان القایی از سلول‌های پوست می‌گوید: در این فرآیند سلول‌های پوست موش و انسان با كمك انتقال ژن‌های موردنظر، باز برنامه‌ریزی شده به سلول‌های بنیادی پرتوان القایی كه شبیه سلول‌های بنیادی جنینی هستند، تبدیل شدند كه با توجه به تجربه پژوهشكده رویان در این زمینه این موضوع سبب توان مضاعف محققان در تولید سریع‌تر این سلول‌ها شده است.
● تحولی در ژن درمانی
تولید سلول‌های پرتوان القایی، علاوه بر این‌كه بسیاری از مشكلات مربوط به كاربردی كردن سلول‌های بنیادی جنینی را مرتفع می‌سازد، می‌تواند در بحث ژن درمانی، توسعه داروسازی، ناهنجاری شناسی جنین‌ها و مطالعه عملكرد ژن‌ها نیز موثر باشد. ضمن این‌كه دانشمندان در حال بررسی امكان تولید سلول‌های پرتوان القایی از بیماران صعب‌العلاج و دچار نقص ژنتیكی هستند تا با تمایز این سلول‌ها به سلول‌های موردنیاز بیماران، برای درمان آنها اقدام كنند.
دكتر سامانی نیز می‌گوید: فرآیند تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی نوعی بازبرنامه‌ریزی سلول است كه بدون تخریب جنینی كه خود موضوعی بحث‌برانگیز در تولید سلول‌های بنیادی جنینی است، صورت می‌گیرد و این كشف علمی دانشمندان را به رویای ترمیم اندام قطع شده و معیوب بدون تخریب جنینی نزدیك می‌كند.
بعلاوه توانمندی‌های پژوهشكده رویان در دستیابی به فناوری‌های جدید سلول‌های بنیادی در كنار موفقیت‌های حاصل از استفاده بالینی سلول‌های بنیادی بزرگسالان در بیماران مبتلا به سكته قلبی، زخم مزمن اندام تحتانی، بیماری نقص سلول‌ بنیادی لیمبال، سیروز كبدی و ویتلیگو، موجبات راه اندازی نخستین مركز سلول درمانی كشور در پژوهشكده را فراهم كرده است.
● تحول آینده پزشكی‌
اگرچه دارو درمانی اساس درمان در طب امروز به شمار می‌رود، اما آینده پزشكی به سلول درمانی گره خورده است و به همین دلیل است كه سلول‌های بنیادی جایگاه ویژه‌ای در ارتقای سطح بهداشت و درمان جامعه خواهد داشت. بی شك سلامت پایدار در جامعه فردا مرهون و مدیون تلاش پژوهشگران و محققان امروز ماست.

پونه شیرازی‌

گزارش:روزنامه جام جم