ديواري عظيم از دوره ساساني :

 

در کنار رودخانه گاماسي آو :

 

به ساحل راست رودخانه گاماسي آو ، در اراضي جنوبي بيستون ، ديواري طولاني از سنگ تراش و قلوه سنگ و ملات ، بنا شده است . اين ديوار عظيم ضمن کاوش هاي هيات باستان شناسي مشترک ايران و آلمان بين سال هاي 46-1342 ه. ش. کشف و خاکبرداري شده درازاي ديوار 1100 متر قطر آن 250 سانتيمتر است . نماي خارجي ديوار با سنگ تراشيده شده است و پشت سنگ ها را با قلوه سنگ هاي ريز و درشت پر کرده اند قسمت هاي قديمي تر را که در ملات گچ غربالي و قسمت هاي بعدي را در گل کار گذارده اند . سنگ هاي حجاري شده ديوار ،چهار گوشه هايي هستند که اندازه هاي آنها يکنواخت نبوده و در ابعاد 80×65 و 90×60 و 100×100 سانتيمتر ساخته شده اند . بلندي ديوار چهار تا پنج متر است . در اغلب سنگ هاي حجاري شده ديوار ، علايم ويژه حجاران عصر ساساني به چشم مي خورد و عظمت اين ديوار در وهله اول با توجه به سرستون هاي پيدا شده در بيستون اين تصور را بوجود مي آورد که منظور از بناي آن شايد ايجاد کاخي بزرگ به بزرگي قصر شيرين بوده است که نتوانسته اند ساختمان آن را به پايان برسانند ادامه حفاري نظريه ديگري را که شايد به حقيقت نزديکتر باشد مطرح مي نمايد . هيات حفاري احتمال مي دهد که منظور از احداث اين ديوار سدي بوده است براي شکارگاه سلطنتي که ما ميتوانيم تصاوير آنرا در طاق وسان ببينيم . بر ديوار سمت چپ طاق بزرگ نيزاري است که گراز ماهي و مرغابي فراوان در آن ديده مي شود . شاه در اين نقش در ميان قايق ايستاده و به شکار گراز مشغول است . بناي اصلي سد به درازاي 1100 متر و پهناي 500 متر است از ابتداي پل خسرو شروع شده و در امتداد رودخانه گاماسي آو 1100 متر پيش مي رود و سپس رودخانه را عرضي قطع مي کند و تا نزديک دهکده بند عبدي به درازاي 500 متر ادامه مي يابد . ضلع شمالي آن از پل خسرو 500 متر به طرف جاده ساساني که در آن روزگار به تخت شيرين و سرماج مي رفته است کشيده شده و سپس به طرف جنوب به طول 1100 متر تا دهکده بندعبدي ادامه داده شده است . ضمن کاوش در امتداد ديوارهاي سد سر يک پيکان کوچک که ويژه شکار پرندگان بوده است بدست آمده است . بر روي اين ديوار ساساني بقاياي بنايي از دوره ايلخاني و مغول ديده مي شود .

 

كاروانسراي صفوي :   

 
کاروانسراي شاه عباسي در دهکده بيستون :

 

بر سر راه قديمي همدان به کرمانشاه ، در جنوب غربي دهکده بيستون کاروانسرايي قديمي است که ظاهراً به امر شاه عباس اول صفوي ( 1038-996 ه . ق ) ساخته شده است . اسکندر بيگ ترکمان درباره اين کاروانسرا چنين مي نويسد : " در حدود همدان شهر نو چمچمال پاي کوه بيستون رباطي جهت نزول زوار عتبات عاليات ترتيب يافته رقم ثبت يافته اميد که هر يک از بناهاي خير سبب فتح و فيروزي گشته آثار آن بر صفحات روزگار يادگار باشد . "

 

کتيبه اي که باني اوليه کاروانسرا را بشناساند وجود ندارد ولي در کنار کتيبه شاه سليمان صفوي قاب کتيبه اي به ابعاد 31×44 سانتيمتر ديده مي شود .احتمالاً کتيبه اي آجري يا سنگي که سال بناي کاروانسرا و نام باني آن در آن آورده شده بود در اين قاب بوده که شکسته و از بين رفته است . با توجه به کتيبه اي که از شاه سليمان صفوي ( 1105 – 1077 ه. ق ) باقي مانده است به نظر مي آيد که بناي کاروانسراي شاه عباسي بيستون در زمان پادشاهي شاه سليمان و صدارت شيخ عليخان زنگنه باشد .

 

شيخ عليخان زنگنه اعظم شاه سليمان صفوي در زمان حيات خود براي سادات فاطمي و تعميرات کاروانسراي بيستون رقباتي چند را وقف کرده و بر صخره بيستون کنده است . متأسفانه اين عمل سخاوتمندانه او به بهاي خرابي و از بين رفتن يکي از حجاريهاي برجسته دوران پارتي تمام شده است . جکسن ايجاد کتيبه وقفنامه مذکور را در اين محل ، نوعي وحشيگري و شهوت به ويران کردن آثار هنري دانسته است . طاقنمايي که وقفنامه مذکور در آن نقر شده است از آخرين نقطه تيزي هلال طاق نما 363 و پهناي آن 276 سانتيمتر و شامل 15 سطر است که به سه قسمت تقسيم مي شود .

 

 

 

  
دوره ايلخانان مغول :

 

ضعف و بي تدبيري سلطان محمد خوارزم شاه حمله مغول را به ايران در سال 616 ه. ق. آسان کرد . با غلبه مغول ، اوضاع سياسي ، اجتماعي و هنري ايرانيان دستخوش ناملايمات و دگرگونيهايي شد که تا مدت زماني ادامه داشت . از اواسط سده هفتم هجري حکومت ايران به دست هلاکو و فرزندان او افتاد . ابافا و جانشينان ديگر هلاکو را که از مرگ او تا انقراض اين سلسله در ايران سلطنت کردند سلسله ايلخانان مي گويند . ايلخانان چون چندان ارتباطي با مغولستان نداشتند و از دربار قراقروم اطاعتي نمي کردند ، سلسله مستقلي محسوب مي شوند ، لذا حکم خوانين اصلي مغول در ايران از ميان ميرود و ايلخانان راه و رسم پادشاهي پادشاهان ايران را پيش مي گيرند .

 

درحقيقت مي توان آنها را طبقه اي از پادشاهان اين دانست . آئين اسلام مذهب رسمي شد و حکومت ايلخانان بر اساس شرع و آداب اسلامي بنياد گرفت . نفوذ وزراي دانشمند ايراني مانند : خواجه نصيرالدين طوسي ، شمس الدين محمد جويني و ... نيز باعث گرديد که ايلخانان دست به بناي شهرها و ترميم خرابيها بزنند . از آثار اين دوره بناي شهر چمچمال و کاروانسرايي در بيستون باقي است . در سالهاي 1963 تا 1967 در طي حفاريهاي بيستون توسط هيئت مشترک ايران و آلمان در حاشيه رودخانه گاماسياب و در امتداد پل خسرو به طرف روستاي چمبطان آثار يک ساختمان بزرگ کشف شد اين بنا داراي سيزده اتاق ، سه ايوان و چند راهرو است . اتاقها با هم برابر نبوده و در سه اندازه مختلف ساخته شده اند : 5×5 و 4×8 و 4×5 متر .

 

محوطه سه ايوان در حدود 30 متر و اندازه راهروها 120×300 سانتيمتر است . مصالح اصلي بنا سنگ هاي نتراشيده با ملات گچ غربالي و آهک است . در بعضي از قسمتهاي بنا از سنگ هاي حجاري شده دوره ساساني نيز استفاده شده است . آجرهاي مشبک و کاشيهاي چهارگوش آبي رنگ که در تزئين بناهاي مغولي مورد توجه بوده است ، در تزئينات اين بنا هم به کار گرفته شده است . اين اثر از لحاظ معماري دوره ايلخانان حائز اهميت است . اشياء ديگري که ضمن کاوش در اين محل بدست آمد . سکه هاي اسلامي ، ظروف سفالي ساده و سفالينه هاي منقوش و غير منقوش است . اين بناي دوره ايلخانان تا اواخر دوره تيموري مورد استفاده واقع شده و بعداً متروک گرديده است .

 

پل دوره ساساني - پل خسرو :   

بر سر راه قديمي که از بيستون به سرماج مي رود در نزديکي جاده آسفالته کرمانشاه همدان پايه هاي پل عظيمي وجود دارد که به نام خسرو معروف است بناي پل را به خسرو شاهنشاه ساساني نسبت مي دهند . ابودلف در سفر نامه خود از اين پل ياد کرده و مي نويسد " در پائين اين مکان يک پل عظيم با ساختمان عجيبي بر روي رودخانه گودي نصب شده سپس از اين پل گذشته به قريه بزرگ و بسيار آباد و پربرکتي مي رسد که ابا ايوب نام داد از روزگار راولينسون به بعد کسي از مسافران و باستان شناسان بدين پل توجه نکرده است . درازاي پل خسرو 80/152 متر و پهناي آن 420 سانتيمتر است . در طول پل هشت چشمه است ، نه پايه پل بر روي سنگ فرش که تمام کف رودخانه را بر پهناي تقريبي 50 متر پوشانده بنا شده است . پايه هاي پل شش ضلعي است هر پايه از سه قسمت درست شده است قسمت مياني که مربع مستطيل شکل است و در دوطرف آن دو آب شکن مثلث شکل که قاعده آن با قطر پايه يکي است قرار دارد . پايه ها از سنگ تراشدار بالا آورده شده است . اين سنگ ها به وسيله بست هاي فلزي دم چلچله اي به يکديگر محکم شده اند .

 

ميان پايه ها را با قلوه سنگ و ملاط گچ سرندي پر کرده اند . از طاق چشمه ها و سطح پل چيزي بر جاي نيست اما اگر ما مسير حرکت سپاهيان اسلام را براي جنگ نهاوند در سال 21 هجري مسير اکثر سياحان و جهانگردان اسلامي يعني راه بغداد به کرمانشاه و بيستون به همدان بدانيم پل خسرو تنها پلي بوده است که اعراب از آن گذشته و پس از عبور از تخت شيرين و سرماج به نهاوند رفته و يزدگرد سوم آخرين شهريار ساساني را در آن شهر مغلوب کردند . پل خسرو با گذشت زمان آسيب فراوان ديده به طوري که در روزگار صفوي اين پل غير قابل استفاده بوده است به همين دليل در اين زمان پل ديگري بروي دينور آب که در حدود يک کيلومتري بالادست پل ساساني است زده شده است . پل اخير به پل نادر آباد بابل شاه عباسي معروف است . در سالهاي اخير جهت رفت و آمد اهالي دهکده هاي چمبطان پايين و بالا ، بزن آباد بر روي پايه هاي ساساني پلي زده شده است . اين پل جهت رفت و آمد مردم اين روستاها تهيه شده چون پهناي آن حدود يک متر است .

 

 
بقاياي سد دوره ساساني :  

 
سد ساساني : سنگ هاي پراکنده اي که در کنار رودخانه گاماسياب واقع اند به نظر مي رسد که همان سد ساساني است که هيأت مشترک آلماني و ايراني در سال 1350 – 1339 از آن ياد کرده اند . برخي از اين سنگ ها تراش خورده و به صورت مکعب و مستطيل مي باشند . در تحقيقات سال 1350 – 1339 موسسه باستانشناسان آلمان آمده است که : « پل زمان ساسانيان در اين نقطه که از 9 پايه تشکيل مي شود و فعلاً اهالي محل آنرا پل خسرو مي نامند روي رودخانه گاماسياب که در دامنه بيستون جاريست ساخته شده بوده است . سراسر بستر رودخانه در زير پل ، سنگفرش شده و از اين لحاظ با شيوه ساختماني پلهايي که بدست ساسانيان در خوزستان ساخته شده است مطابقت دارد . اين پلها در عين حال وظيفه تنظيم و تقسيم آب را نيز بعهده داشته و تا حدودي عمل سد بندهايي فعلي را انجام ميداده است که از آن جمله مي توان پل والرين در خوزستان را نام برد که فعلاً بند قيصر ناميده مي شود . اين پل ساساني جزئي از تأسيسات مستطيل شکل به طول 1100 متر و به عرض 530 متر مي باشد که قسمتي از آن حصارها و قسمتي ديگر از تخته سنگهاي عظيم ساحل رودخانه تشکيل مي شده است . قسمت جنوبي اين پل به طوريکه بقاياي کوچکي از آن نشان مي دهد ، وظيفه يک سد را انجام ميداده است . آب رودخانه گاماسياب که از ميان اين تأسيسات مستطيل شکل عبور ميکرده بر اثر ساختمانهاي فوق الذکر تا يک ارتفاع مورد نظر جمع ميشده و بالا مي آمده و تشکيل يک مرداب را ميداده که براي شکار گراز مناسب بوده است .

 

از اينرو تحقيقات در اين منطقه به اين نتيجه ميرسد که تأسيسات مستطيل شکل مزبور همان شکارگاه گراز مي باشد که در نقش برجسته ايوان طاق بستان مجسم گرديده است . حصار ساحل رودخانه که هنوز تکميل نشده بوده به عنوان قسمت بعدي اين شکارگاه باقي مانده است . »

 

 

   
سنگ هاي تراش خورده ساساني : در سرتاسر دهکده بيستون و اراضي اطراف آن ، هر جا که بنا و يا چند سنگ تراشيده شده ديده شود يک يا چند علامت و يا خط مربوط به دوره ساساني را بر آنها مي توان ديد که نمونه هاي آن ، حدود 427 علامت حجاري شده ( از حجاران ساساني و سورياني ) بر سنگ هاي کاروانسراي صفوي بيستون، پل صفوي بر روي دينور آب ، پل خسرو بر روي گاماسياب و ... مي باشد . به نظر مي رسد که اين سنگها جهت برپايي بناي عظيمي تهيه شده ــ که براي ما مجهول است ــ و ناتمام رها گرديده است .

 

منبع : www.iranhotlinks.com