بيستون در 30 كيلومتري شرق شهر كرمانشاه بر سر راه همدان ـ كرمانشاه در 47 درجه و 27 دقيقه طول جغرافيايي و 34 درجه و24 دقيقه عرض جغرافيايي نسبت به نصف النهار گرينويچ قرار دارد. اين دشت داراي 1320 متر ارتفاع از سطح دريا مي باشد،به طوريكه وضعيت استثنايي كوه موجب شده تا عده اي آن را دروازه زاگرس نامند. محوطه بيستون در محدوده اي به طول 5 كيلومتر عرض 3 كيلومتر قرار دارد.ايرانيان باستان بيستون را به خاطر جايگاه خاصش بغستان ( جايگاه خديان ) مي ناميدند. در متون تاريخي بيستون در دوره هاي مختلف به نامهاي بغستان – بگستان – بهستون – بهستان – بيستون آمده است. بيستون به علت شرايط خاص جغرافيايي از آغاز زندگي بشر تا دوران معاصر مورد توجه انسانها قرار گرفته و از هر دوره آثاري در آن ديده مي شود. 29 اثر آن در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .

 

 

سوابق و پيشينه تاريخي بيستون :

 

کوه بهستان که در حدود 2793 متر از سطح دريا ارتفاع دارد، در 30 کيلومتري شرق کرمانشاه استوار گرديده است . کوه بهستان از روزگاران باستان شناخته شده بوده است و يونانيان آنرا «بگيستان اروس » مي خواندند . اين کوه در ادوار مختلف به صورت هاي بغستان، بگستان ، بهستان ، بهستون ، بهيستون ، بگيستان و بيستون در متون تاريخ آمده است و امروز نيز به بيستون مشهور است .

 

بيستون در دورانهاي خيلي قديم مورد توجه و مقدس بوده است . موقعيت طبيعي بيستون که در کنار شاهراه و محل عبور و تلاقي همه راه هاي مغرب ايران قرار گرفته است و چون در دامنه اين کوه سرابهاي فراوان وجود دارد . در اعصار مختلف محل توقف کاروانها و مسافرين بوده است . در سالهاي گذشته قبل و پس از پيروزي انقلاب اسلامي بخشي از عرصه تاريخي فرهنگي بيستون تحت عنوان بغستان قديم و سه اثر ديگر از جمله کتيبه داريوش ، کاروانسراي صفوي ، و پل صفوي بيستون در فهرست آثار ملي ثبت شده بود . در سال 80 براي بيست و چهار اثر ديگر پرونده ثبتي تهيه و پس از انجام اقدامات اداري در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده اند .

 

 

تپه نادري :

 

تپه نادري در مجموعه تاريخي بيستون و به فاصله 32 کيلومتري شمال شرقي شهر کرمانشاه قراردارد و اولين اثر ( از سمت شرق ) در اين مجموعه بزرگ محسوب مي گردد . درازاي اين تپه 1200 متر و پهناي آن 300 متر است. متأسفانه در جهت گسترش روستاي نادر آباد بخشي از تپه مسکوني گرديده است . با توجه به تکه سفالهاي نخودي و سياه رنگ قدمت اين تپه به هزاره دوم و سوم پيش از ميلاد مي رسد .علاوه بر آنکه اين تپه داراي قدمتي پنج هزار ساله مي باشد بر روي آن بقايايي از قلعه اي که در دوره نادرشاه احداث گرديده است مشاهده مي شود که سبب وجه تسميه نام آن نيز گشته است البته از قلعه تنها بقاياي باروهاي آن که از خشت مي باشد به چشم ميخورد و در سطح خاک چيزي عيان نمي باشد و مستلزم پژوهش ميباشد . آثار بدست آمده در اين تپه با آثار تپه گيان نهاوند مقايسه مي شود . همچنين جاده آسفالته همدان - کرمانشاه تپه را به دو قسمت تقسيم کرده است .

 

 
پل معروف به صفوي بيستون :

 

بالا دست پل بتوني کنوني که بر سر راه صحنه به کرمانشاه واقع است ، پل آجري عظيمي از بناهاي عصر صفوي ديده مي شود . اين پل بر سر راهي است که در زمان صفويه از قزوين به همدان و کرمانشاه کشيده شده بود و به بغداد مستعمل مي شد . اين راه از قزوين به همدان از آنجا به همدان ، اسدآباد ، کنگاور و از کنگاور به صحنه و بيستون که تا امروز بر دينور آب پل آجري آن باقي است مي رفت و از آنجا به کرمانشاه که هنوز پل آجري عظيم آن که به پل کهنه مشهور است برجاست از آنجا به ماهيدشت مي رفت که از پل آجري مي گذشت و به شاه آباد غرب و سرميل ميرسد . از سرميل تا سرپل ذهاب راه شاه عباسي تا امروز در دامنه کوه و تپه ها باقي است . اين راه از سرپل به قصر شيرين و از آنجا به خانقين مي رفته است .

 

درازاي پل بيستون 115 متر و پهناي آن با احتساب جان پناه طرفين 690 سانتيمتر است . پهناي جان پناه هر يک 37 سانتيمتر و بلندي آنها از سطح پل 50 سانتيمتر است . که از آن فقط قسمتي باقي است . در طول پل دو دهنه اصلي و دو دهنه کوچکتر در شرق دهانه هاي اصلي قرار دارد . چشمه هاي پل از شرق به غرب : چشمه اول به دهانه 500 سانتيمتر و بلندي آن از سطح آب تا تيزي طاق 550 و تا سطح پل 870 سانتيمتر قطر پايه اول 780 سانتيمتر است . چشمه دوم به دهانه 490 و بلندي آن تا تيزي طاق 620 و تا سطح پل 1000 سانتيمتر است . قطر پايه دوم 790 سانتيمتر است . چشمه سوم به دهانه 11 متر و بلندي آن تا تيزه طاق 950 و تا سطح پل 1080 سانتيمتر است . اختلافي که اين چشمه با چشمه هاي ديگر دارد اين است که طاق اين چشمه ريخته و هنگام تعمير آن به جاي جناقي ، طاق هلالي زده شده است . قطر پايه سوم 820 سانتيمتر است . چشمه چهارم دهانه اش 1050 و بلند آن تا تيزي 10/11 متر است و تا سطح پل 60/12 سانتيمتر است .

 

 

در اصطلاح ادبي به معناي غاري است که فضاي ورودي آن گرد مي باشد و به غلط غار خُر ناميده مي شود . در سال 1965 پروفسور فيليپ اسميت در بررسي و شناسايي محوطه هاي ما قبل تاريخ غرب ايران بخشي را به غار اختصاص داده است . در نزديکي روستاي بيستون غار عميقي به طول 27 متر قراردارد که قدمت بقاياي باستاني آن حداقل به دوره پارينه سنگي مياني موستري Mousterian تا عصر حاضر مي رسد . اين غار مقابل رودخانه گاماسياب بر دامنه کوه بيستون واقع شده است در حفاريهاي انجام شده مجموعه اي از کارافزارهاي سنگي و استخواني بقاياي جانوري ، ذغال و ... بدست آمد که استقرارهاي پارينه سنگي جديد را در زاگرس مشخص مي کند . آثار اندکي از جمله سفال از دوره ساساني و بقاياي جديدتر بدست آمده است و اين آثار خبر از يک دوره زماني 35 هزارساله تا دوره پارينه سنگي در اين غار مي دهد .
 

 

غار مردودر :

 

مرتفع ترين غار با بقاياي ديرينه سنگي در اين بخش بيستون است . اين غار 20 متر عمق و حدود 170 متر مربع مساحت دارد . ارتفاع سقف غار بين 1 تا 3 متر است غار مردودر دو دهانه دارد . دهانه اصلي در جهت جنوب - جنوب غربي مشرف بر دره اي پر شيب و کم عرض است که به پرتگاهي منتهي مي شود . دهانه ديگر غار در جهت شرقي - جنوب شرقي مشرف بر کوره راهي است که به غارهاي مر آفتاب و مرتاريک منتهي مي شود . دهانه شرقي غار بر اثر ريزش ديواره در اعصار گذشته به وجود آمده است لايه اي از سنگريزه به ضخامت 3 تا 5 سانتي متر کف غار را پوشانده است .

 

 
غار مر آفتاب :

 

 اين غار در نزديکي غار مر تاريک واقع شده ، 26 متر عمق دارد و دهانه آن به سمت شمال شرقي است . دهانه غار حدود 6 متر ارتفاع دارد و به تدريج از ارتفاع آن کاسته مي شود تا جايي که در انتهاي غار به 2 متر مي رسد . دالان اصلي حدود 160 متر مربع مساحت دارد و در بيشتر قسمتهاي آن کف سنگي غار ديده مي شود . يک پشته استالاگميتي در انتهاي غار قرار دارد که دالان اصلي را از بخش انتهايي جدا کرده است . دو دهليز کم عرض در پايين اين پشته وجود دارد که تنها راه هاي بخش انتهايي غار است بخش انتهايي حدود 18 متر عمق و حدود 60 متر مربع مساحت دارد و ارتفاع سقف آن کمتر از يک متر است . حدود 11 متر مربع از کف اين بخش را که به عمق 80 تا 100 سانتي متر بوده توسط حفاران غير مجاز حفاري شده است .

 

 

 

اين غار در حد فاصل دامنه و ديواره اي مرتفع واقع شده و مشرف بر يک سکوي طبيعي است دهانه غار در ارتفاع سه متري ديواره واقع شده است . بخشي از اين ديواره در حد فاصل دهانه غار و سکوي سنگي بر اثر بالا و پايين رفتنهاي متوالي در اعصار گذشته ساييده و صيقلي شده است و در جاي جاي آن شکاف هاي ساييده اي ديده مي شود که جهت صعود به غار استفاده مي شده است . غار 25 متر عمق و حدود 80 متر مربع مساحت دارد و به صورت دالاني عميق و کم عرض است که در انتها به محوطه نسبتاً بازتري ختم مي شود سقف غار از ابتدا تا انتهاي دالان بين 120 تا 150 سانتي متر مي رسد دهانه غار به سمت جنوب شرقي است و به همين دليل طي روز تا عمق چند متري در معرض روشنايي و گرماي آفتاب قرار مي گيرد . محور اصلي غار در عمق چند متري با زاويه تقريباً 90 درجه به سمت راست منحرف مي شود .

 

آتشدان پارتي:

 

در شمال حجاري داريوش در بيستون ، آثار بنايي از دوره پارتي باقيمانده است . به عقيده پروفسور لوشاي رئيس هيأت حفاري ايران و آلمان اين بنا پرستشگاهي است که در زمان اشکانيان همزمان با آثار ديگر اين دوره در بيستون ساخته شده است . اين پرستشگاه دوره پارتي که بر روي تخته سنگ منقوش اشکاني قراردارد از دو صفه به وسيله 10 پله که از سنگ کوه در آورده شده اند به هم مربوط مي گردند . درازاي هريک از پله ها در حدود 80 سانتيمتر است . اين پله ها بطور نامنظم تا نقش ولگش ادامه دارد .

 

در ميان صفه بالايي آتشداني از سنگ در آورده شده است . قطر دهانه اين آتشدان 35 سانتيمتر است .سفالينه هاي زيادي از دوره پارتي در تمامي اين قسمت دامنه کوه بيستون ( پراو ) ديده مي شود . هيأت مشترک حفاري ايران و آلمان براي روشن شدن وضع اين دوره ، در زمينهايي که امروز کارخانه قند را احداث کرده اند و همچنين در قبرستان دهکده بيستون ، چند ترانشه زده در تمامي اين ترانشه ها بقاياي ديوارهايي با سنگهاي نتراشيده همراه با سفال پارتي ديده شد . هيأت احتمال مي دهد که اين محل باقيمانده قلعه يا شهري از دوره پارتي است که همزمان با آثار ديگر آن دوره ساخته شده است . درازاي ديوارهاي بدست آمده 1200 متر و پهناي آن 400 متر است که تقريباً در تمام ترانشه ها به يک سبک ساخته شده و وسعتي در حدود 500000 متر مربع را در بر گرفته است . در دوره اسلامي قسمتي از اين محل براي قبرستان استفاده شده است . بر روي آثار پارتي قبوري از دوره اسلامي کشف گرديد که با تکه سفالهاي پارتي توأم بود .

 

و نيز در حفاري ها و تحقيقات 1350 – 1339 مؤسسه باستانشناسي آلمان آمده است که :

 

شهر اشکاني بغستان در بيستون :

 

در دامنه کوه بيستون ، در شمال شرقي درياچه چشمه اي و دژ مادها و نقش برجسته داريوش ، يک منطقه مسکوني اشکاني به طول حداقل 800 متر و به عرض قريب 300 متر قراردارد که با توجه به بقاياي ديوارها و سفالهاي مکشوفه در آنجا اشکاني بودن آن به ثبوت رسيده است و اين منطقه مسکوني از هر لحاظ با بغستان تطبيق مي نمايد . اين منطقه مسکوني با نقوش برجسته مهرداد و گودرز ، دو پادشاه اشکاني که مربوط به قرن اول قبل از ميلاد مسيح و قرن اول بعد از ميلاد مسيح و همچنين سنگ اشکاني که مربوط به قرن دوم تا سوم بعد از ميلاد مسيح مي گردد ، مربوط بوده است .ضمن تحقيقاتي که از طرف مؤسسه باستانشناسي آلمان در بيستون به عمل آمده ، حدود منطقه مسکوني مزبور تعيين شده و همچنين نقطه ثقل ساختمانهاي اشکاني در اين دژ مادها معين گرديده است .