تاریخچه كرمان

در مدارك تاریخی و جغرافیایی اسلامی، این منطقه كرمان، كارمانیا، ژرمانیا، كرمانیا، كریمان، كارمانی و كرمانی ذكر شده است. اگر كارمان را در كلمه در نظر بگیریم (كار)‌ به معنی جنگ و (مان) به مفهوم محل است كه در مجموع معنی (جایگاه دلاوری و نبرد) دارد.

برخی از جغرافیا‌دانان، نام قدیم این شهر را گواشیر (بردشیر) خوانده‌اند. گفته می‌شود؛ گواشیر همان (كوره‌اردشیر) یا شهر اردشیر بوده است كه به تدریج به ( گواشیر) تبدیل شده است. به استناد منابع تاریخی عرب و یهود، كرمان منسوب به كرمان بن هیتال بن ارفحشه بن سام بن نوح است و نام آن در كتیبه بیستون به صـورت(یـوتـیـه) ذكر شده است.  در دوره سـاسـانـیـان فـرمـانـروای كــرمـان، عـنـوان شـاه داشـت، چـنـانـکـه بـهـرام چهار(388-389 میلادی) به مناسبت اینكه در زمان پدرش والی كرمان بود به كرمانشاه (شاه كرمان) معروف بود. در این دوره سیرجان مهم ترین ناحیه كرمان محسوب می‌شد.

در دوره اسلامی و مقارن با 21 تا 24 هجری قمری و سالهای بعد از آن، كرمان همواره مورد هجوم اعراب قرار گرفت تا سرانجام در سال 253 هجری قمری به تصرف یعقوب لیث، موسس سلسه صفاریان درآمد. پس از آن این سرزمین در زیر سلطه حكومت‌های قدرتمند زمان مانند سامانیان، دیلمیان، آل بویه و سلاجغه قرار گرفت. در سال 619 هجری قمری مقارن با رسیدن چنگیزخان به خراسان، براق حاجب از امرای خوارزمشاهیان بر كرمان استیلا یافت و  رسماً سلسله قراختائیان را بنیان گذاشت. این سلسله از 619 تا 703 هجری قمری در كرمان سلطنت كردند. در زمان حكومت قراختائیان بود كه ماركوپولو سیاح معروف ونیزی از كرمان دیدن كرد.

در سال 714 هجری‌قمری امیر مبارزالدین محمد مؤسس سلسله آل مظفر، كرمان را تصرف كرد. بعد از انقراض این سلسله كرمان ضمیمه متصرفات امیر تیمور گوركانی شد و پس از تیموریان سلسله‌های قراقویونلو و آق‌قویونلو به ترتیب كرمان را تصرف كردند.

محمود افغان در دوبار لشگر كشی به كرمان به قصد تصرف اصفهان سرانجام توانست در سال 1132 هجری‌قمری، كرمان و سپس اصفهان را به زیر سلطه خود در آورد. پس از دفع اشرف افغان توسط نادر و خلع شاه طهماسب دوم از سلطنت، كرمان مانند سایر مناطق ایران به تصرف نادر، مؤسس سلسله افشاریه در آمد. بعد از كشته شدن او كرمان دستخوش هرج و مرج گردید و به وسیله افغان‌ها و بلوچ‌ها تاراج شد. كریم خان زند( 1163- 1193 هجری قمری) پس از سركوبی مخالفان خود، خدامراد زند را با سپاهی به كرمان فرستاد و این سردار بدون هیچ گونه مانعی كرمان را تصرف كرد. بعد از انقراض سلسله زندیه به وسیله آغا محمدخان‌قاجار و تصرف كرمان، فرمان قتل عام اهالی بی‌گناه كرمان صادر شد و به دستور وی 20 هزار نفر از نعمت بینایی محروم شدند و از سرهای عده‌ای از ساكنان بی‌گناه كرمان، كله مناره‌ها بر پا گردید.

شهر امروزی كرمان به بركت توسعه صنعتی، كشاورزی و فرهنگی، یكی از آبادترین شهرهای ایران به حساب می‌آید.

مراکز تاریخی و باستانی

آب انبار علی مردان خان

این آب انبار در مجموعه گنجعلی خان كرمان واقع شده است. میزان بارندگی كم و فقدان آب انبار تاریخی علیمردان (پسر گنجعلی خان) كه داخل بازار مسگری غربی واقع شده، دارای ویژگی‌های معماری جالبی است كه توجه بینندگان را به خود جلب می‌كند. تاریخ كتیبه موجود بنای مذكور 1209 هجری قمری است. سر در آب انبار كاشی كاری شده و سنگ‌هایی دارد كه حكاكی شده‌اند.

مدرسه گنجعلی‌خان

این بنا در ضلع شرقی میدان گنجعلی خان واقع شده و روزگاری مدرسه‌ای پر رونق بود كه بعدها به كاروانسرا تبدیل گردیده است. بر كاشی‌های كتیبه سر در آن تاریخ 1007 هجری قمری مطابق با 1598 میلادی نقش بسته و معمار آن محمد سلطانی یزدی بوده و مساحت آن 724 متر مربع می‌باشد. حجره‌های متعدد آن در دو طبقه با شیوه معماری زیبایی طراحی شده‌اند.

این بنای تاریخی در حال حاضر محل سازمان میراث فرهنگی كرمان و دفتر مطالعات فنی جهاد دانشگاهی است. نمای داخلی و خارجی این مدرسه، كاشی‌كاری معرق می‌باشد كه از عهد صفوی به یادگار مانده است. مدرسه گنجعلی‌خان و كلیه آثار آن در هجوم آغا محمد خان صدمات فراوانی دید و فقط از كتابخانه آن در حدود 5000 نسخه خطی نفیس به غارت رفت.

مدرسه حیاتی

مدرسه حیاتی سومین مدرسه داخل بازار است. سر در آن كاشی‌كاری است و دو صحن و حجره‌های آن یادآور معماری عصر قاجاریه است و از مدارس بزرگ و تاریخی كرمان به شمار می‌رود.در جوار این مدرسه محوطه‌ای بازتر از بازار وجود دارد كه مشابه چهار سوق است و بدون سقف می‌باشد كه در اصطلاح محلی به آن قیصریه می‌گویند.

مدرسه شفیعیه

این مدرسه كه در سمت راست بازار اختیاری واقع شده، به همت میرزا محمد شفیع از نوادگان گنجعلی‌خان احداث شده است.

مدرسه ابراهیم‌خان

این مدرسه به فرقه شیخیه تعلق دارد. پلان آن به شكل مستطیل و دو طبقه است كه حجره‌هایی در اضلاع درونی آن تعبیه شده است. عناصر كاركرد فضایی مدرسه عبارت است از حجره، محل تدریس، كتابخانه، مسجد، اتاق‌های‌خادم، چراغدار، آبكش و سرویس‌های بهداشتی.

این ساختمان از شاه نشین و محراب، ایوانچه‌ها و غرفه‌های اطراف آن تشكیل شده است. تزئینات نمای داخلی بنا، كاشی هفت‌رنگ با نقش گل و بوته، گلدان و باغ، مقرنس‌كاری وگچبری می‌باشد. تاریخ كاشی‌كاری این مدرسه1230 هجری قمری است. رفیع‌ترین و زیبا‌ترین بادگیر كرمان در این مدرسه تعبیه شده است. همچنین ایوان شرقی و برج ساعت این مدرسه كاشی‌كاری و چشم‌اندازی زیبا دارد.

مقبره خواجه اتابك

مقبره خواجه اتابك كه در محله جنوب شرقی نزدیك مسجد بازار قرار دارد، از بناهای ارزنده دوره سلجوقی در قرن ششم هجری است. نمای داخلی و خارجی بنا به وسیله گچبری و آجركاری منظم تزئین شده است. مقدار زیادی از گچبری‌ها به مرور از بین رفته، حتی سقف مقبره حدود چهل سال قبل فرو ریخته و پوشش مجدد آن به وسیله اداره باستان‌شناسی انجام شده است.

از آثار با ارزش بنای مقبره خطوط كوفی و ثلث آن می‌باشد كه با گچ و آجر در نمای داخلی آن به كار رفته است.

گنبد جبلیه

در شرق كرمان و در امتداد خیابان زرسیف، به طرف مسجد صاحب الزمان، گنبد سنگی بزرگی پا بر جاست كه به (گنبد گبری) نیز شهرت دارد. پلان گنبد هشت ضلعی است و طاقنماهای متعددی دارد. مصالح آن سنگ و گچ است و گنبد آن كه الحاقی به نظر می‌رسد از آجر ساخته شده است. شیوه سبك معماری آن گویای تعلق آن به اواخر عصر ساسانی است كه یا احتمالاً اوایل اسلام تعمیر و مرمت شده و یا با الهام از معماری ساسانی بنا گردیده است.

گنبد سبز

گنبد سبز از بناهای قرن هفتم هجری شهر كرمان است كه به قپه سبز نیز شهرت دارد. این اثر از بقایای مدرسه و آرامگاه قراختائیان كرمان به یادگار مانده كه در اثر زلزله 1314 هجری قمری قسمت اعظم آن ویران شد. در حال حاضر فقط سر در ورودی مدرسه باقی مانده است. بقایای دیوارهای آن و همچنین آرامگاه، زیر ساختمانهای مسكونی مدفون شده است. سقف ایوان آن بر اثر زلزله فروریخته و در دوران بعد بازسازی شده است. زیباترین قسمت ایوان كاشی‌كاری معرق آن است كه در نوع خود بی‌نظیر است.

گنبد مشتاقیه

گنبد مشتاقیه در فلكه مشتاقیه كرمان قرار دارد و در دوره قاجاریه احداث شده است. سه گنبد بر روی سه مقبره به نام مشتاق علیشاه، شیخ اسماعیل و كوثر علیشاه بنا گردیده است. مشتاق علیشاه از گروه متصوفان قرن سیزدهم هجری است كه در اواخر زمستان سال 1206 هجری قمری سنگسار شده است. جرم مشتاق این بود كه قرآن را با نوای سه‌تار می‌خواند. گنبدی كه بر روی مزار مشتاق قرار دارد، در 1260 هجری قمری بنا گردیده است. از جمله آثار هنری مقبره فوق كاشی‌كاری و تزئینات داخل آن است.

باغ شاهزاده ماهان

این باغ در 6 كیلومتری ماهان قرار دارد، به دستور حاكم كرمان در اواخر دوره قاجاریه احداث شد. عمارت زیبای این باغ دارای قسمت‌های مختلف از جمله عمارت سردر، عمارت شاه نشین و حمام است. از قسمت‌های ارزشمند این باغ نحوه آبرسانی و حوض‌های آب آن است كه به صورت پلكانی است.

چهارسوق گنجعلی‌خان

محل تقاتع دو راسته بازار را ( چهار سوق ) می‌گویند. در گذشته این مكان مهم‌ترین نقطه شهر محسوب می‌شد و نقش چهارراه اصلی شهر را ایفا می‌كرده است. چهارسوق مذكور جزئی از مجموعه گنجعلی‌خان است.

نمای داخلی گنبد این چهار سوق با گچبری‌های جالب و نقاشی‌های زیبای عصر صفوی ( 1024-1005هجری‌قمری) همراه با چهره شهروندان مهم آن دوره به تصویر در آمده است. گنبد چهار سوق در زمان ساخت مرتفع ترین گنبد شهر به شمار می‌آمده است. نورگیرهایی كه در اطراف گنبد تعبیه شده، روشنایی لازم را تامین می‌كند.

میدان گنجعلی‌خان

میدان گنجعلی‌خان، نظیر میدان نقش جهان اصفهان و میدان میرچخماغ یزد است، پیرامون خود بعضی از عناصر شهری را به وجود آورده است. به طوری كه در سه ضلع آن بازار قرار دارد و در ضلع چهارم مدرسه گنجعلی‌خان بنا شده است. طول میدان 100 متر و عرض آن 54 متر است و 5346 متر مربع مساحت دارد. از نقطه نظر نمای ظاهری معماری، وجود طاقنماهای آجری، كاشی‌كاری، فضای سبز، حوض آب و ...  بر زیبایی آن افزوده است.