چگونگي آفرينش آنطور كه در اوستا بيان ميشود ريشه بابلي دارد مانند آفرينش جهان در شش مرحله؛ پيدايش همه افراد آدمي از يك پدر و مادر؛ آفرينش بهشتي بر روي زمين؛ خشمگين شدن آفريدگار بر آفريده هاي خود! اما عناصر خالص ايراني به آن رنگ كلي ايراني بخشيده اند. مثل فكر اساسي اوستا كه همان ثنويت عالم است. ويل دورانت مينويسد:

نور؛ منش پاك؛ راستي؛ قدرت؛ تقوا؛ خير؛ فناپذيري؛ هفت صفتي بودند كه زردشت براي اهورا مزدا قائل بود. اما پيروان وي چون به پرستيدن خدايان متعدد عادت داشتند به اين صفات رنگ اشخاص دادند و آنها را امشاسپندان يا قديسان جاوداني ناميدند و معتقد شدند كه اينها زير نظر اهورامزدا جهان را مي آفرينند و بر آنها تسلط دارند.

ايرانيان باستان و پس از آنها زرتشتيان عقيده دارند كه جهان در شش نوبت خلق شده است. در اين اوقات كه شش بار در طول يك سال مي باشند، جشن آفرينش برگزار ميشود. آئين هايي كه در اين شش گاهنبار برگزار ميشوند بي گمان كهن هستند و از آنجا كه در عصر باستان موسيقي يك هنر كاربردي شمرده ميشد، حتما در اين مراسم نقش داشته است. موسيقي از دير باز نقش عمده اي در برگزاري آيين ها داشته است. ملوديهاي نوروز؛ لالايي ها؛ چاووشي ها و نغمه هاي شفا دهنده موسيقي مربوط به عزا و ازدواج و تولد و ...گوشه اي از اين كاربرد را نشان مي دهند.

از روي برخي متون تاريخي ميتوان استنباط كرد كه پيش از ظهور اسلام موسيقي بصورت تك خواني و كر خواني به گونه اي گسترده در خواندن متون زرتشتيان مثل گاتاها رواج داشته است. آوازهاي زرتشتيان امروزه از بين رفته اما بعضي از آنها كه هنوز وجود دارند شايد ريشه در همان آواهاي قديمي داشته باشند. تك خواني كه در گورستان توسط تكخواني بنام فرداگ صورت ميگرفت نمونه اي از اين آواها بودند. نيز در بسياري از معابد زرتشتيان به خواندن اوستا ميپردازند. موبد و دستيارانش اين آواها را ميخوانند و در فواصل مشخصي زنگها را به صدا در مي آورند. نغمه هاي كهن و باستاني نيز كه امروزه توسط تنبور در كرمانشاه وجود دارد شايد قدمت زيادي داشته باشند. بي گمان اين ملوديها به مرور زمان دچار تغييراتي شده اند و يا از بين رفته اند. چرا كه مورخين ذكر كرده اند حتي در جنگها نيز سرودهايي اجرا ميشده است.مثلا نوشته اند كه كوروش هخامنشي هنگام حمله به اشور سرودي خواند كه سپاهيان با احترام آنرا دنبال كردند. او پس از كشته شدن سربازان مازندراني و طالشي اش آنقدر مغموم گشت كه سرودي را ابداع كرد كه بعدها سوگ سياوش نام گرفت.

ما نميدانيم كه در جشن آفرينش كه بصورت 6 گاهنبار برگزار ميشده و يك عيد آييني بوده چه نوع موسيقي به همراه اين مراسم اجرا ميشده است. گهنبارها از اعياد ششگانه اي ميباشند كه ريشه در تاريخ ايران باستان دارند.

براي پي بردن به موسيقي كهن ايران كه در عرصه زندگي نقش فعالي داشته است شواهد زيادي در دست نيست ولي از نوع سرايش و خواندن سرودهاي كتاب اوستا (يسناو يشتها) مشخص ميشود كه موسيقي در آن دوران در وزني يكنواخت و ابتدايي و در تناليته گام بزرگ (ماژور) اجرا ميشده است.

خنياگري و نواختن موسيقي در عصر ساساني منحصر به دربار نبوده و از اشارات به خنياگران در متون پهلوي معلوم است كه در پايان هر بزمي از خنياگر تشكر ميشده است. از زمان بهرام گور به بعد از طريق ورود سيل آساي گوسانهاي هندي تعداد خنياگران در جشنها و مراسم مردمان بي چيز افزايش يافت.

البته خنياگران در آن عصر تنها به عنوان عناصري سرگردان و دوره گرد نبودند بلكه از اعضاي دربار نيز بوده اند. وقتي در بخش افسانه اي شاهنامه سهراب خبر مرگ زنده رزم را ميشود با شتاب تمام مجلس بزم را ترك مي كند و باتفاق همراهان مشعلها و خنياگران به ديدن جسد ميرود. يا بهنگام مرگ پيروز برغم اندوه عمومي آوازخوانها (چامه گويان) در ضيافت در ستايش سپهبد سوفراي با همراهي باربيتون (ساز بادي بزرگ از خانواده توبا) نبرد با توران را مي سرايند.

پس حتي آنها به جنگها مي رفتند و آوازهاشان را از نزديك بر اساس واقعيتهاي صحنه نبرد تصنيف ميكردند. امروزه از ميان اسامي بجا مانده از دوران باربد و نكيسا، دو خنياگر عصر ساساني، ميتوان به پاليزبان- دل انگيزان- چكاوك- خسرواني- نهفت- جامه دران- تخت اردشير و ...اشاره كرد. اما معلوم نيست از ميان آنچه بر جاي مانده است، چقدر اصالت واقعيشان حفظ شده باشد.

چنانكه گفته شد موسيقي در عرصه زندگي براي سوگواري و جشن و در جنگها كارايي داشته است. امروزه موبدان وقتي به خواندن نغمات مذهبي ميپردازند ويژگيهاي ملوديك اشاره شده را ميتوان در نواهاشان شنيد. بيگمان سرودها و نواهاي زرتشتي معاصر از موسيقي دستگاهي ايران و حتي از موسيقي غرب تاثيراتي پذيرفته اند و قدمت چنداني ندارند. در سالهاي اخير در فضاي موسيقي كهن ايران اثري بنام نوبانگ كهن از خسرو سلطاني و حسين عليزاده منتشر شد كه مبنايش همان موسيقي رديف و سنت آوازي موسيقي ايرانيست. نيز فرهاد فخرالديني اثري بنام آفرينش را منتشر ساخته كه بر مبناي داستان آفرينش در قرآن كريم ميباشد.

به هر حال در جشنهاي گاهنبار چه موسيقي اجرا ميشده ؟ سوالي ست كه بي جواب مانده است.

محقق : رضا عابديان
منبع : سایت ققنوسان